Czy zastanawiałeś się kiedyś, jak to możliwe, że niektórzy jedzą dużo i nie tyją, podczas gdy inni muszą walczyć z dodatkowymi kilogramami, mimo restrykcyjnej diety? Albo, dlaczego jedni są pełni energii, a inni czują się przewlekle zmęczeni i ospali? Odpowiedź często kryje się w pracy tarczycy – niewielkiego gruczołu, który odgrywa ważną rolę w funkcjonowaniu całego organizmu. Czym w zasadzie jest nadczynność i niedoczynność tarczycy? I  w jaki sposób choroba Hashimoto jest z nimi powiązana?

Czym jest tarczyca? 

Tarczyca to gruczoł umiejscowiony na szyi, którego podstawową funkcją jest wytwarzanie hormonów T3 (trijodotyroniny) i T4 (tyroksyny). Substancje te odgrywają istotną rolę w regulacji tempa metabolizmu, prawidłowym działaniu układu sercowo-naczyniowego, funkcjonowaniu mięśni oraz kondycji psychicznej. Ich produkcja jest kontrolowana przez przysadkę mózgową za pośrednictwem hormonu TSH, prawidłowe stężenie hormonów tarczycy jest niezbędne do zachowania prawidłowego funkcjonowania organizmu.

Czym jest nadczynność tarczycy? 

Nadczynność tarczycy to stan chorobowy charakteryzujący się nadmierną produkcją hormonów tarczycy – T3 i T4. Prowadzi to do nadmiernej stymulacji komórek organizmu przez te hormony, co powoduje liczne zaburzenia metaboliczne, kardiologiczne, mięśniowe i psychiczne.

Najczęściej nadczynność tarczycy jest wynikiem nadmiaru obu hormonów tarczycy we krwi, choć w niektórych przypadkach może występować izolowany wzrost poziomu T3, nazywany T3-tyreotoksykozą. Rzadziej spotyka się sytuacje, gdy tylko poziom T4 jest podwyższony przy normalnym poziomie T3. 

Nadczynność tarczycy zwykle przebiega z niskim lub niewykrywalnym poziomem hormonu TSH, co wynika z ujemnego sprzężenia zwrotnego – wysokie stężenie wolnych hormonów tarczycy hamuje wydzielanie TSH przez przysadkę mózgową.. W Polsce główną przyczyną nadczynności jest choroba Gravesa-Basedowa, na którą chorują głównie dorośli. 

Nadczynność tarczycy może być również wynikiem zaburzeń receptorów TSH, które są odpowiedzialne za stymulację produkcji hormonów w tarczycy. Zaburzenia te mogą być wtórne – spowodowane przez patologiczne immunoglobuliny stymulujące lub blokujące receptory TSH – albo pierwotne, wynikające z mutacji genów receptorów TSH, co prowadzi do niekontrolowanego wydzielania hormonów.

Czym jest niedoczynność tarczycy? 

Niedoczynność tarczycy to stan, w którym organizm cierpi na niedobór hormonów tarczycy lub, w bardzo rzadkich przypadkach, na oporność komórek na ich działanie. Może mieć charakter wrodzony, rozwijający się w okresie płodowym lub noworodkowym, lub nabyty – pojawiający się w późniejszym wieku.

Objawy niedoczynności tarczycy są zróżnicowane i zależą od przyczyny choroby, czasu jej trwania, dynamiki rozwoju oraz nasilenia zaburzeń hormonalnych. W bardziej zaawansowanym stadium mogą wystąpić: zmęczenie i osłabienie, przyrost masy ciała, uczucie zimna, zaburzenia koncentracji i funkcji poznawczych, obniżenie nastroju, a także problemy ze słuchem czy włosami i skórą. Choroba ta jest znacznie częstsza u kobiet, występując około 5 razy częściej niż u mężczyzn, a jej częstotliwość wzrasta z wiekiem. Po 60. roku życia niedoczynność tarczycy dotyczy około 5% populacji.

Różnice objawów między nadczynnością i niedoczynnością tarczycy

W przypadku niedoczynności tarczycy niedobór hormonów powoduje ogólne spowolnienie procesów metabolicznych w organizmie. Objawy tego schorzenia mogą obejmować:

  • problemy z wypróżnianiem,
  • przyrost masy ciała, który nie wynika ze zwiększonego apetytu,
  • wolniejszą pracę serca (bradykardia),
  • ograniczoną tolerancję na wysiłek fizyczny,
  • niedokrwistość,
  • senność i przewlekłe zmęczenie,
  • trudności z pamięcią oraz koncentracją,
  • spowolnioną mowę i ruchy,
  • osłabienie mięśni,
  • obfite miesiączki oraz cykle bezowulacyjne u kobiet,
  • suchą, łuszczącą się skórę,
  • obrzęki tkanki podskórnej oraz pogrubione rysy twarzy,
  • nadmierne wypadanie włosów.

Natomiast nadczynność tarczycy to stan, w którym nadmiar hormonów tarczycy we krwi prowadzi do przyspieszenia procesów metabolicznych. Charakterystyczne objawy nadczynności tarczycy to:

  • przyspieszona akcja serca (tachykardia),
  • utrata masy ciała mimo normalnego apetytu,
  • drażliwość, uczucie niepokoju
  • drżenie rąk,
  • biegunki,
  • trudności z zasypianiem (bezsenność),
  • nadmierna potliwość
  • skąpe miesiączki,
  • powiększenie tarczycy (wole).

W przypadku choroby Gravesa-Basedowa mogą dodatkowo wystąpić charakterystyczne objawy oczne, takie jak wytrzeszcz

Oba te stany mają znaczący wpływ na funkcjonowanie organizmu, jednak wywołują zupełnie przeciwne efekty metaboliczne.

Choroba Hashimoto a niedoczynność tarczycy 

Choroba Hashimoto, czyli przewlekłe limfocytowe zapalenie tarczycy, jest najczęstszą przyczyną niedoczynności tarczycy w krajach o dostatecznym poziomie jodu. To autoimmunologiczne schorzenie polega na tym, że organizm wytwarza przeciwciała przeciwko własnej tarczycy (anty-TPO), traktując jej komórki jak obce i stopniowo je niszcząc.

W przebiegu choroby dochodzi do nacieków limfocytarnych w tarczycy, niszczenia komórek pęcherzykowych oraz rozrostu tkanki włóknistej. W wyniku tego procesu miąższ nabłonkowy tarczycy jest zastępowany przez limfocyty i komórki tkanki łącznej. U wielu pacjentów gruczoł tarczowy ulega stopniowemu powiększeniu, niekiedy niesymetrycznie, co prowadzi do powstania wola. Powiększona tarczyca zwykle jest twardsza i spoista, a w niektórych przypadkach można wyczuć zmiany ogniskowe w postaci pojedynczych guzków

U ponad 90% pacjentów z chorobą Hashimoto rozwija się niedoczynność tarczycy, która może mieć charakter subkliniczny lub jawny

  • Subkliniczna niedoczynność tarczycy (tzw. łagodna lub bezobjawowa niedoczynność) charakteryzuje się prawidłowym stężeniem hormonów tarczycy (fT3 i fT4) przy jednoczesnym nieznacznym podwyższeniu poziomu TSH. Dotyka ona od 3% do 8% populacji, występuje częściej u kobiet. Choć w tej formie objawy mogą być niezauważalne, istnieje ryzyko progresji do jawnej niedoczynności tarczycy, szczególnie jeśli obecne są przeciwciała przeciwtarczycowe.
  • Jawna niedoczynność tarczycy pojawia się wtedy, gdy organizm nie jest w stanie produkować odpowiedniej ilości hormonów tarczycy, co prowadzi do wyraźnych objawów klinicznych i konieczności leczenia.

Progresja z subklinicznej do jawnej niedoczynności tarczycy występuje u około 2,6% pacjentów rocznie, szczególnie w przypadkach, gdy przeciwciała anty-TPO nie są obecne.

Suplementacja przy chorobach tarczycy

Choroby tarczycy, zwłaszcza te o podłożu autoimmunologicznym, takie jak Hashimoto, często wymagają wsparcia dietetycznego, aby poprawić funkcjonowanie gruczołu tarczowego i ogólne samopoczucie pacjentów. Oprócz leczenia farmakologicznego suplementacja odpowiednimi składnikami może przynieść wymierne korzyści w poprawie stanu zdrowia.

Jakie składniki należy suplementować? 

  • Selen. Tarczyca jest narządem, który magazynuje największe ilości selenu w organizmie. Pierwiastek ten jest składnikiem selenoprotein, m.in. peroksydaz glutationowych, które chronią komórki tarczycy przed stresem oksydacyjnym oraz uczestniczą w konwersji hormonów T4 do T3 U części pacjentów z chorobą Hashimoto suplementacja selenu (np. 200 µg dziennie) może obniżać poziom przeciwciał a-TPO, Niedobór selenu wpływa także na konwersję hormonów fT4 do fT3.
  • Cynk jest niezbędny do syntezy i regulacji hormonów tarczycy oraz transportu glukozy. Jego niedobór może prowadzić do osłabienia odpowiedzi komórek na hormony tarczycy oraz problemów z metabolizmem, co jest częstym problemem u pacjentów z niedoczynnością tarczycy. Zalecane dawki suplementacyjne wynoszą 20–30 mg dziennie, z uwzględnieniem indywidualnych potrzeb i czasu stosowania.
  • Żelazo. Niedobory żelaza mogą wpływać na zaburzenia pracy tarczycy, ponieważ żelazo jest podstawowym składnikiem peroksydazy tarczycowej odpowiedzialnej za syntezę hormonów. Niski poziom ferrytyny, często spotykany u pacjentów z niedoczynnością tarczycy, może powodować problemy z transportem tlenu i nasilać objawy choroby.
  • Witaminy z grupy B. Szczególnie ważne są witaminy B1, B6 i B12. Witamina B1 może redukować przewlekłe zmęczenie, typowe dla chorób tarczycy. . Witamina B12 jest niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego i krwiotworzenia; u części pacjentów z chorobami autoimmunologicznymi tarczycy obserwuje się jej niedobór. . Witamina B6 wspiera procesy przeciwzapalne i jest szczególnie ważna w chorobach o charakterze zapalnym, takim jak choroba Hashimoto.
  • Witamina D3. Niedobór witaminy D częściej obserwuje się u osób z chorobami autoimmunologicznymi tarczycy i bywa on związany z wyższymi poziomami przeciwciał przeciwtarczycowych. Regularna suplementacja (1000–2000 IU dziennie) może korzystnie wpływać na obniżenie przeciwciał a-TPO oraz poprawę funkcji tarczycy.
  • Mio-inozytol. uczestniczy w szlaku sygnalizacyjnym hormonu TSH, pomagając komórkom gruczołu prawidłowo reagować na bodźce regulujące produkcję hormonów. Badania wskazują, że suplementacja mio-inozytolu — szczególnie w połączeniu z selenem — może sprzyjać normalizacji poziomu TSH oraz obniżeniu stężenia przeciwciał przeciwtarczycowych
  • N-acetylocysteina (NAC). NAC działa przeciwzapalnie, redukując wydzielanie czynników prozapalnych. Dzięki temu może wspierać zdrowie tarczycy oraz poprawiać ogólne samopoczucie.
  • Roślinne składniki wspomagające: 
    • Bacopa drobnolistna – wspiera pamięć i koncentrację.
    • Kadzidłowiec indyjski – wspiera strukturę tkanki tarczycy i działa przeciwzapalnie.
    • Różeniec górski – wzmacnia odporność organizmu na stres i zmęczenie.

Szczegółowe informacje na temat diety można znaleźć w artykule: Jak jeść przy chorobie Hashimoto i w zaburzeniach pracy tarczycy – praktyczne wskazówki

Choroby tarczycy – nadczynność i niedoczynność

Nadczynność i niedoczynność tarczycy to dwa przeciwstawne stany związane z nieprawidłowym funkcjonowaniem tego gruczołu, który odpowiada za produkcję hormonów T3 i T4 regulujących metabolizm, pracę serca, mięśni oraz kondycję psychiczną. Nadczynność tarczycy charakteryzuje się nadmiernym wytwarzaniem hormonów, co prowadzi do przyspieszenia procesów metabolicznych i objawów takich jak utrata masy ciała, tachykardia, nadmierne pocenie się i drażliwość. Najczęstszą przyczyną jest choroba Gravesa-Basedowa.

Z kolei niedoczynność tarczycy oznacza niedobór hormonów, co spowalnia metabolizm i powoduje zmęczenie, przyrost masy ciała, bradykardię oraz problemy z koncentracją. Najczęściej występuje w wyniku choroby Hashimoto, autoimmunologicznego zapalenia tarczycy prowadzącego do stopniowego uszkodzenia gruczołu. Choroby te mogą mieć znaczący wpływ na funkcjonowanie całego organizmu, a ich leczenie poza farmakoterapią często wymaga suplementacji oraz wsparcia dietetycznego.

Bibliografia:

  1. Lewiński A. Hilczer M., Smyczyńska J., Nadczynność i niedoczynność tarczycy – przyczyny, rozpoznanie i leczenie, Przewodnik Lekarza 2002, 5, 10, 52-62.
  2. Szwajkosz K. i in.,  Hypothyroidism being caused by chronic autoimmune inflammation of the thyroid gland. Journal of Education, Health and Sport. 2017;7(5):41-54. eISSN 2391-8306.
  3. Latina, A.; Gullo, D.; Trimarchi, F.; Benvenga, S. Hashimoto’s thyroiditis: Similar and dissimilar characteristics in neighboring areas: Possible implications for the epidemiology of thyroid cancer. PLoS ONE 2013; 8, e55450.
  4. Vahab Fatourechi, MD. Subkliniczna niedoczynność tarczycy: uaktualnienie wiadomości dla lekarzy pierwszego kontaktu. Medycyna po Dyplomie. 2009.
  5. Gier D., Suplementacja w chorobach tarczycy, Food Forum & Naturoterapia, https://food-forum.pl/artykul/suplementacja-w-chorobach-tarczycy-czesc-i dostęp: 19.03.2025. 
  6. Małgorzata Gietka-Czernel, Postępy w laboratoryjnej diagnostyce czynności tarczycy, Borgis – Postępy Nauk Medycznych 2/2008, s. 83-91.